غدد پاراتیروئید ۴ غده کوچک در نزدیکی غده تیروئید هستند که با ترشح هورمون پاراتیروئید یا PTH، به تنظیم میزان کلسیم و فسفر بدن کمک می کنند. اختلال در عملکرد این غدد می تواند به دو شکل اصلی بروز کند: پرکاری پاراتیروئید که با افزایش نامتناسب ترشح هورمون همراه است و کم کاری پاراتیروئید که در آن میزان ترشح هورمون کافی نیست.
نکته مهم: تیروئید و پاراتیروئید دو غده متفاوت هستند. پرکاری تیروئید به اختلال در ترشح هورمون های تیروئیدی مربوط می شود، اما پرکاری پاراتیروئید به افزایش ترشح هورمون PTH ارتباط دارد. این دو بیماری از نظر علائم، آزمایش های تشخیصی و روش درمان با یکدیگر تفاوت دارند.
غده پاراتیروئید چه وظیفه ای دارد؟
غدد پاراتیروئید معمولاً چهار غده کوچک هستند که در پشت یا نزدیکی بخش های مختلف غده تیروئید در گردن قرار دارند. وظیفه اصلی آن ها تولید هورمون پاراتیروئید یا PTH است. این هورمون نقش مهمی در حفظ تعادل کلسیم و فسفر بدن دارد.
هورمون PTH از سه مسیر اصلی بر تنظیم کلسیم اثر می گذارد:
- استخوان ها: بر فرایند بازسازی استخوان و آزاد شدن کلسیم از بافت استخوانی اثر می گذارد.
- کلیه ها: به تنظیم بازجذب کلسیم و دفع فسفر کمک می کند.
- ویتامین D: با اثر بر فعال شدن ویتامین D در کلیه، جذب کلسیم از دستگاه گوارش را تحت تأثیر قرار می دهد.
به همین دلیل، اختلال در ترشح PTH می تواند تعادل مواد معدنی بدن را بر هم بزند و بر سلامت استخوان ها، کلیه ها و عملکرد عضلات اثر بگذارد.
پرکاری پاراتیروئید چیست؟
پرکاری پاراتیروئید یا هیپرپاراتیروئیدیسم (Hyperparathyroidism) به وضعیتی گفته می شود که در آن غدد پاراتیروئید بیش از نیاز بدن هورمون PTH ترشح می کنند. در نوع اولیه این بیماری، فعالیت غیرطبیعی یک یا چند غده پاراتیروئید باعث افزایش ترشح هورمون می شود و معمولاً میزان کلسیم خون نیز بالا می رود.
افزایش PTH می تواند تعادل کلسیم و فسفر را تغییر دهد. در صورت تداوم بیماری، برخی افراد ممکن است دچار سنگ کلیه، کاهش تراکم استخوان، شکستگی یا علائم ناشی از افزایش کلسیم خون شوند. البته شدت بیماری در همه افراد یکسان نیست و بعضی بیماران هنگام انجام آزمایش های معمول خون و بدون داشتن علامت مشخص شناسایی می شوند.
علت پرکاری پاراتیروئید چیست؟
علت پرکاری پاراتیروئید به نوع بیماری بستگی دارد. در پرکاری اولیه، مشکل از خود غدد پاراتیروئید آغاز می شود. شایع ترین علت این نوع بیماری، ایجاد یک آدنوم یا توده خوش خیم در یکی از غدد پاراتیروئید است.
در بسیاری از بیماران فقط یک غده درگیر می شود؛ اما گاهی چند غده به صورت همزمان فعالیت بیش از حد دارند. در موارد نادر، سرطان پاراتیروئید نیز می تواند علت پرکاری اولیه باشد. با این حال، بیشتر موارد پرکاری اولیه به دلیل توده های خوش خیم ایجاد می شوند.
در پرکاری ثانویه، غدد پاراتیروئید در پاسخ به شرایطی مانند کمبود ویتامین D یا بیماری مزمن کلیه، PTH بیشتری ترشح می کنند. بنابراین، افزایش PTH همیشه به معنای وجود توده در غده پاراتیروئید نیست.
انواع پرکاری پاراتیروئید
پرکاری اولیه پاراتیروئید
در پرکاری اولیه، یک یا چند غده پاراتیروئید به شکل غیرطبیعی فعال می شوند و مقدار زیادی PTH تولید می کنند. آدنوم خوش خیم یکی از شایع ترین علت های این بیماری است. در این وضعیت معمولاً کلسیم خون افزایش پیدا می کند و ممکن است علائمی مانند تشنگی، تکرر ادرار، سنگ کلیه یا کاهش تراکم استخوان دیده شود.
پرکاری ثانویه پاراتیروئید
پرکاری ثانویه زمانی اتفاق می افتد که بدن در واکنش به یک اختلال زمینه ای، ترشح PTH را افزایش می دهد. بیماری مزمن کلیه و کمبود ویتامین D از علت های مهم این وضعیت هستند. در این شرایط ممکن است میزان کلسیم، فسفر و ویتامین D نیز دچار تغییر شود و درمان علت زمینه ای اهمیت زیادی دارد.
پرکاری ثالثیه پاراتیروئید
پرکاری ثالثیه معمولاً پس از فعالیت طولانی مدت غدد پاراتیروئید در زمینه بیماری مزمن کلیه ایجاد می شود. در این حالت، غدد ممکن است به شکل مستقل به ترشح بیش از حد PTH ادامه دهند و میزان کلسیم خون نیز افزایش پیدا کند. تشخیص و درمان این وضعیت به ارزیابی تخصصی نیاز دارد.
علائم پرکاری پاراتیروئید چیست؟
بسیاری از افراد مبتلا به پرکاری پاراتیروئید، به ویژه در مراحل اولیه یا موارد خفیف، علامت مشخصی ندارند. در برخی بیماران، علائم به دلیل افزایش کلسیم خون یا اثر طولانی مدت بیماری بر استخوان ها و کلیه ها بروز می کنند.
مهم ترین علائم احتمالی پرکاری پاراتیروئید عبارتند از:
- خستگی و احساس ضعف.
- تشنگی بیش از حد.
- افزایش دفعات ادرار.
- یبوست و برخی ناراحتی های گوارشی.
- درد استخوان، عضلات یا مفاصل.
- کاهش تراکم استخوان و افزایش احتمال شکستگی.
- تشکیل سنگ کلیه.
- اختلال در تمرکز یا تغییرات خلقی در برخی افراد.
این علائم اختصاصی پرکاری پاراتیروئید نیستند و ممکن است در بیماری های دیگری نیز دیده شوند. برای تشخیص، بررسی آزمایشگاهی و ارزیابی پزشک ضروری است.
عوارض پرکاری پاراتیروئید چیست؟
در صورت تداوم پرکاری پاراتیروئید و کنترل نشدن اختلالات کلسیم، ممکن است برخی اندام های بدن تحت تأثیر قرار بگیرند. شدت عوارض به میزان افزایش کلسیم، مدت بیماری و شرایط سلامت فرد بستگی دارد.
- کاهش تراکم استخوان: افزایش طولانی مدت فعالیت PTH می تواند تعادل بازسازی استخوان را مختل کند و در برخی بیماران باعث کاهش تراکم استخوان شود.
- پوکی استخوان و شکستگی: کاهش تراکم استخوان ممکن است خطر شکستگی را افزایش دهد.
- سنگ کلیه: افزایش کلسیم خون و تغییر دفع کلسیم از طریق ادرار می تواند در برخی بیماران احتمال تشکیل سنگ کلیه را بیشتر کند.
- اختلال عملکرد کلیه: سنگ های کلیوی و افزایش طولانی مدت کلسیم ممکن است به کلیه ها آسیب برسانند.
- مشکلات گوارشی: افزایش کلسیم خون می تواند با یبوست، تهوع و ناراحتی های گوارشی همراه باشد.
- علائم عصبی و روانی: بعضی بیماران دچار خستگی، کاهش تمرکز یا تغییرات خلقی می شوند.
زخم معده و التهاب پانکراس در گذشته به عنوان عوارض احتمالی پرکاری پاراتیروئید مطرح می شدند؛ اما نباید آن ها را از علائم شایع یا قطعی بیماری دانست. در صورت بروز درد شکمی یا علائم گوارشی شدید، بررسی علت توسط پزشک ضروری است.
پرکاری پاراتیروئید چگونه تشخیص داده می شود؟
تشخیص پرکاری پاراتیروئید با بررسی شرح حال، معاینه و آزمایش های خون و ادرار انجام می شود. مهم ترین نکته این است که میزان هورمون PTH باید در کنار کلسیم خون تفسیر شود؛ زیرا نتیجه یک آزمایش به تنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیست.
آزمایش کلسیم خون
اندازه گیری کلسیم خون یکی از بررسی های اصلی برای شناسایی پرکاری اولیه پاراتیروئید است. در این بیماری معمولاً کلسیم خون افزایش می یابد. پزشک ممکن است برای تفسیر دقیق تر، کلسیم اصلاح شده بر اساس آلبومین یا در شرایط خاص کلسیم یونیزه را بررسی کند.
آزمایش هورمون پاراتیروئید یا PTH
آزمایش PTH میزان هورمون ترشح شده از غدد پاراتیروئید را اندازه گیری می کند. در پرکاری اولیه، افزایش کلسیم خون همراه با PTH بالا یا مقداری است که با وجود کلسیم بالا، به شکل نامتناسب طبیعی باقی مانده است. تفسیر این نتیجه باید توسط پزشک انجام شود.
آزمایش ویتامین D و فسفر
اندازه گیری ویتامین D و فسفر به پزشک کمک می کند علت افزایش PTH را بهتر بررسی کند. کمبود ویتامین D و برخی اختلالات مرتبط با کلیه می توانند باعث افزایش ثانویه PTH شوند.
بررسی عملکرد کلیه
آزمایش کراتینین و برآورد نرخ تصفیه گلومرولی یا eGFR برای بررسی عملکرد کلیه کاربرد دارد. این بررسی به ویژه در بیمارانی که احتمال پرکاری ثانویه پاراتیروئید یا عوارض کلیوی دارند اهمیت دارد.
آزمایش کلسیم ادرار ۲۴ ساعته
اندازه گیری کلسیم ادرار در یک شبانه روز می تواند به بررسی میزان دفع کلسیم کمک کند. این آزمایش در بعضی بیماران برای افتراق پرکاری اولیه پاراتیروئید از بیماری ارثی هیپرکلسمی هیپوکلسیوریک خانوادگی (FHH) استفاده می شود. نتیجه آن باید همراه با آزمایش خون و شرایط بالینی تفسیر شود و به تنهایی معیار تشخیص قطعی نیست.
سنجش تراکم استخوان و تصویربرداری
پس از تأیید تشخیص، ممکن است برای بررسی اثر بیماری بر استخوان ها، سنجش تراکم استخوان یا DXA درخواست شود. همچنین بررسی کلیه و مجاری ادراری می تواند به شناسایی سنگ کلیه کمک کند.
تصویربرداری از غدد پاراتیروئید مانند سونوگرافی یا اسکن sestamibi معمولاً برای تعیین محل غده درگیر پیش از جراحی انجام می شود و جایگزین آزمایش های تشخیصی خون نیست.
روش های درمان پرکاری پاراتیروئید چیست؟
روش درمان به نوع پرکاری پاراتیروئید، میزان کلسیم خون، وجود علائم، وضعیت کلیه و استخوان و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. همه بیماران به جراحی نیاز ندارند و انتخاب روش درمان باید بر اساس ارزیابی تخصصی انجام شود.
پایش و پیگیری پزشکی
برخی بیماران مبتلا به پرکاری اولیه خفیف، در صورتی که معیارهای جراحی را نداشته باشند یا جراحی برای آن ها مناسب نباشد، ممکن است تحت پایش منظم قرار بگیرند. این پیگیری می تواند شامل بررسی دوره ای کلسیم خون، عملکرد کلیه و تراکم استخوان باشد.
درمان دارویی
درمان دارویی با توجه به علت بیماری و شرایط بیمار انتخاب می شود. برای برخی افراد ممکن است داروهایی با هدف کنترل کلسیم خون یا کاهش خطر عوارض استخوانی تجویز شود. در پرکاری ثانویه نیز درمان علت زمینه ای، مانند اصلاح کمبود ویتامین D یا مدیریت اختلالات ناشی از بیماری کلیوی، اهمیت دارد.
جراحی پاراتیروئید
در برخی بیماران مبتلا به پرکاری اولیه، برداشتن غده یا بافت غیرطبیعی پاراتیروئید می تواند درمان مناسبی باشد. جراحی ممکن است برای افرادی که علائم افزایش کلسیم، سنگ کلیه، پوکی استخوان، شکستگی ناشی از شکنندگی استخوان یا معیارهای آزمایشگاهی مشخص دارند توصیه شود.
پیش از جراحی ممکن است از سونوگرافی یا اسکن های تخصصی برای تعیین محل غده درگیر استفاده شود. نوع عمل به تعداد غدد درگیر و نتایج بررسی های پیش از جراحی بستگی دارد. زمان و روش جراحی نیز برای همه بیماران یکسان نیست.
آیا همه بیماران مبتلا به پرکاری پاراتیروئید به جراحی نیاز دارند؟
خیر. تصمیم به جراحی بر اساس شرایط هر بیمار گرفته می شود. در برخی افراد، به دلیل وجود علائم، سنگ کلیه، پوکی استخوان، شکستگی یا افزایش قابل توجه کلسیم خون، جراحی توصیه می شود. در برخی بیماران دیگر ممکن است پایش منظم یا درمان دارویی انتخاب شود.
اگر پرکاری اولیه پاراتیروئید برای شما تشخیص داده شده است، درباره مزایا، خطرات و ضرورت جراحی با پزشک آشنا با جراحی پاراتیروئید مشورت کنید. صرفاً بر اساس یک نتیجه آزمایش یا اندازه توده نمی توان درباره ضرورت جراحی تصمیم گرفت.
کم کاری پاراتیروئید چیست؟
کم کاری پاراتیروئید یا هیپوپاراتیروئیدیسم (Hypoparathyroidism) اختلالی است که در آن غدد پاراتیروئید مقدار کافی هورمون PTH تولید نمی کنند یا ترشح این هورمون برای حفظ تعادل کلسیم بدن کافی نیست.
کاهش PTH می تواند باعث افت کلسیم خون و افزایش فسفر خون شود. این تغییرات ممکن است عملکرد اعصاب و عضلات را تحت تأثیر قرار دهند و علائمی مانند گزگز دست ها و پاها، مورمور اطراف دهان و گرفتگی عضلات ایجاد کنند.
علت کم کاری پاراتیروئید چیست؟
کم کاری پاراتیروئید علت های مختلفی دارد. شایع ترین علت اکتسابی آن، آسیب دیدن یا اختلال عملکرد غدد پاراتیروئید پس از جراحی تیروئید یا پاراتیروئید است. در بعضی موارد نیز علت بیماری به اختلالات خودایمنی، زمینه های ژنتیکی یا بیماری های خاص مربوط می شود.
کم کاری پاراتیروئید پس از جراحی
غدد پاراتیروئید در نزدیکی غده تیروئید قرار دارند و به همین دلیل ممکن است هنگام جراحی تیروئید یا پاراتیروئید، خون رسانی آن ها دچار اختلال شود یا بافت غده آسیب ببیند. در نتیجه، میزان ترشح PTH کاهش پیدا می کند و کلسیم خون ممکن است پایین بیاید.
کاهش کلسیم پس از جراحی همیشه به معنای کم کاری دائمی پاراتیروئید نیست. در بسیاری از افراد عملکرد غدد با گذشت زمان بهبود پیدا می کند. تشخیص کم کاری مزمن پس از جراحی به پیگیری آزمایشگاهی و ارزیابی طولانی مدت نیاز دارد.
کم کاری پاراتیروئید خودایمنی
در برخی افراد، سیستم ایمنی بدن به اشتباه به بافت های خودی حمله می کند و ممکن است غدد پاراتیروئید نیز درگیر شوند. این وضعیت گاهی به تنهایی و گاهی همراه با سایر اختلالات خودایمنی بروز می کند.
کم کاری پاراتیروئید مادرزادی یا ژنتیکی
برخی افراد به دلیل اختلالات ژنتیکی یا مشکلات تکامل غدد از بدو تولد با کم کاری پاراتیروئید مواجه هستند. در این شرایط ممکن است غدد به درستی تشکیل نشده باشند یا عملکرد طبیعی نداشته باشند. در صورت نامشخص بودن علت بیماری، پزشک ممکن است بررسی ژنتیکی یا ارزیابی اعضای خانواده را پیشنهاد کند.
اختلال در پاسخ بدن به هورمون PTH
در موارد نادر، ممکن است بدن با وجود تولید هورمون PTH نتواند به شکل طبیعی به آن پاسخ دهد. این وضعیت با کمبود واقعی ترشح هورمون متفاوت است و برای تشخیص آن به بررسی های تخصصی نیاز است.
علائم کم کاری پاراتیروئید چیست؟
علائم کم کاری پاراتیروئید معمولاً به دلیل کاهش کلسیم خون ایجاد می شوند. شدت نشانه ها به میزان افت کلسیم و سرعت ایجاد آن بستگی دارد.
- گزگز یا مورمور شدن انگشتان دست و پا.
- احساس بی حسی یا گزگز اطراف دهان.
- گرفتگی و انقباض عضلات.
- درد یا اسپاسم عضلانی.
- ضعف و خستگی.
- در موارد شدید، اسپاسم های عضلانی شدید یا تشنج.
کاهش شدید کلسیم خون می تواند وضعیت اورژانسی ایجاد کند. اگر فرد دچار گرفتگی شدید عضلات، تشنج، اختلال هوشیاری یا مشکل تنفسی شود، باید فوراً به اورژانس مراجعه کند.
کم کاری پاراتیروئید چگونه تشخیص داده می شود؟
برای تشخیص کم کاری پاراتیروئید، پزشک معمولاً میزان کلسیم و فسفر خون را همراه با هورمون PTH بررسی می کند. وجود کلسیم پایین همراه با PTH پایین یا PTH طبیعی اما نامتناسب با وضعیت کلسیم، می تواند به نفع کم کاری پاراتیروئید باشد.
بررسی های تکمیلی ممکن است شامل اندازه گیری منیزیم، ویتامین D و عملکرد کلیه باشد. کمبود منیزیم نیز می تواند ترشح یا عملکرد PTH را مختل کند و باید در ارزیابی بیمار مورد توجه قرار گیرد.
درمان کم کاری پاراتیروئید چیست؟
درمان کم کاری پاراتیروئید با هدف کنترل علائم، حفظ کلسیم خون در محدوده مناسب و پیشگیری از عوارض طولانی مدت انجام می شود. برنامه درمان برای هر بیمار باید با توجه به میزان کلسیم، فسفر، عملکرد کلیه و شدت علائم تنظیم شود.
مکمل کلسیم
در بسیاری از بیماران، مکمل کلسیم برای جبران کاهش کلسیم خون تجویز می شود. مقدار و نحوه مصرف آن باید توسط پزشک تعیین شود؛ زیرا مصرف خودسرانه یا بیش از حد مکمل می تواند عوارضی مانند افزایش کلسیم ادرار و مشکلات کلیوی ایجاد کند.
ویتامین D فعال
درمان کم کاری پاراتیروئید معمولاً به ویتامین D فعال یا داروهای مشابه آن نیاز دارد تا جذب کلسیم بهتر انجام شود. نوع دارو و مقدار مصرف با توجه به شرایط بیمار تعیین می شود.
پایش آزمایشگاهی
افراد مبتلا به کم کاری پاراتیروئید باید طبق برنامه پزشک، کلسیم، فسفر، منیزیم، ویتامین D و عملکرد کلیه خود را بررسی کنند. هدف درمان فقط افزایش کلسیم خون نیست؛ بلکه حفظ تعادل مواد معدنی و پیشگیری از عوارض کلیوی نیز اهمیت دارد.
در برخی بیماران که با درمان معمول به کنترل مناسبی نمی رسند، ممکن است روش های درمانی تخصصی تر از جمله درمان جایگزینی PTH بررسی شود.
تفاوت پرکاری و کم کاری پاراتیروئید چیست؟
پرکاری و کم کاری پاراتیروئید هر دو به اختلال در عملکرد غدد پاراتیروئید مربوط هستند، اما از نظر میزان ترشح PTH و تغییرات کلسیم خون تفاوت دارند.
| ویژگی | پرکاری پاراتیروئید | کم کاری پاراتیروئید |
|---|---|---|
| وضعیت PTH | افزایش یا ترشح نامتناسب هورمون | کاهش یا ترشح ناکافی هورمون |
| کلسیم خون | در نوع اولیه معمولاً بالا | معمولاً پایین |
| فسفر خون | در نوع اولیه ممکن است پایین باشد | معمولاً بالا |
| علائم احتمالی | تشنگی، تکرر ادرار، سنگ کلیه و کاهش تراکم استخوان | گزگز، بی حسی و گرفتگی عضلات |
| درمان | پایش، درمان دارویی یا جراحی بر اساس شرایط بیمار | کلسیم، ویتامین D فعال و پایش آزمایشگاهی |
چه زمانی برای اختلالات پاراتیروئید به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر در آزمایش خون میزان کلسیم یا PTH شما خارج از محدوده طبیعی گزارش شده است، بهتر است نتیجه آزمایش توسط پزشک بررسی شود. سابقه سنگ کلیه، پوکی استخوان، شکستگی های غیرمعمول یا علائمی مانند تشنگی شدید و تکرر ادرار نیز می توانند نیاز به ارزیابی پاراتیروئید را مطرح کنند.
همچنین اگر پس از جراحی تیروئید یا پاراتیروئید دچار گزگز اطراف دهان، بی حسی دست ها و پاها یا گرفتگی عضلات شده اید، باید وضعیت کلسیم خون بررسی شود. علائم شدید مانند تشنج یا اسپاسم شدید عضلات نیازمند مراجعه فوری به اورژانس هستند.
توجه پزشکیمطالب این صفحه با هدف افزایش آگاهی تهیه شده اند و جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی نیستند. تفسیر آزمایش ها و انتخاب روش درمان باید بر اساس شرایط هر بیمار و نظر پزشک انجام شود.
منابع علمی
